تعزيه و نقش آن در تبليغ وارتباطات دينی مردم ايران- قسمت 15

در ادامه دکتر حسین طوسی منتقد و مدرس سینما و تئاتر به بیان مباحث زیر پرداخت :
ابتدای درام و تعزیه در ایران از مراسم سیاوشان و ایرج بود، عده ای دیگر چنین اعتقادی ندارند و این را به صورت نقلی می دانند هر چند این موضوع تا حدودی قابل پذیرش است زیرا فاکتورهای تاریخی قابل پذیرش در این خصوص وجود ندارد.
وی ابراز داشت : در مورد پیدایش تعزیه از سال 1400 هیاتهای مذهبی آغاز تعزیه را انجام دادند و در دوره صفویه ترقی بیشتری پیدا کرد ومنولوگ ها تبدیل به دیالوگ ها شدند و کم کم در قرن 18 تکیه ها به وجود آمده وم تعزیه ها از فضای باز وارد تکیه ها شدند، البته در کنار تکیه ها، تعزیه ها تا اواسط قرن 18 که تعزیه شکل نمایشی پیدا کرد، در فضای باز هم اجرا می شدند. در اواسط قرن 18 اگر نامه های جهانگردان خارجی را نگاه کنیم از سرگودنیو تا فرانکلین و اگر این خط سیر را در نامه ها تعقیب کنیم که آلمانی­ها چه می­گفتند و فرانسوی ها در شیراز چه می دیدند یا انگلیسی ها در تهران چه مشاهده می کردند، یکسری تصاویری به دست می آید که خط سیر پیشرفت تعزیه در قرن 18 را نشان می دهد بر همین اساس تعزیه به شکل نمایشی درآمد.
وی اذعان داشت : تعزیه شکل مذهبی نمایش یک آیین همگانی و همبستگی فلسفی تئاتر زنده است که در قرون 18 و 19 در بین مردم ایران بسیار محبوب بوده است و برای هنر شناسان غیر ایرانی نیز بسیار مطرح بود. با هجوم تکنولوژی، رسانه ها مانند تلویزیون و سینما از یک طرف و همچنین تکامل زندگی شهرنشینی و هجوم روستائیان به شهرها برای تأمین معیشت از طرف دیگر این هنر وادار به عقب نشینی شد.
وی گفت: با ممنوع شدن تعزیه در سال 1925 میلادی شهرنشینان نسبت به آن بیگانه و تعزیه فقط در روستاهای دور برگزار می شد. علاوه بر این سلیقه شهرنشینان با آمدن سینما و تلویزیون تغییر کرد و تعزیه مانند گذشته محبوب نبود.
وی در پاسخ به این سوال که چگونه نمایش تعزیه در یکصد سال اخیر به بقای خود ادامه داده است؟ توضیح داد: امکانات نمایشی تعزیه این تئاتر سنتی آماتور که داستانها و اتفاقات تاریخی و مذهبی، اسطوره ای و تاریخی را به روایت و اجرا می گذارد بسیار غنی و قوی بود وشباهت هایی با تئاتر آوانگا در جهان داشت.
این منتقد تئاتر در مقایسه میان تعزیه و تئاتر پست درام خاطر نشان ساخت : یکی از بزرگترین درام «آنجیل ویرت» لهستانی مقیم آلمان است که در ایران تعزیه را دید و ازتعزیه های ایرانی و پاسیون های حضرت مسیح (ع) و تئاتر توانست به پست درام برسد. در واقع او جزوافرادی است که از آئین ها به نمایش رسید.
دکتر حسین طوسی در مورد تاثیر تعزیه بر تئاتر مدرن ایران یادآور شد: در تئاتر مدرن ایران وجود و نقش تعزیه به وضوح مشاهده می­ شود به عنوان مثال اگر کارهای کارگردانان تئاتر مانند: محمد رحمانیان «اسب ها و پل» محمود عزیزی در «حر و مختار» پری صابری در «سوگ سیاوش» و «یوسف و زلیخا»، بهزاد فراهانی در «مریم و مرداویج» و علی دشتی در «شاهزاده کوچولو و دون کیشوت» را ببینیم، نشانه های این تاثیر به خوبی مشاهده می شود.
وی اضافه کرد: در کار دیگران حتی نمایش های خارجی که در حال حاضر به صورت تعذیه در تهران تجربه می شود مثل : «آنتی گوله» و «اوترلو» که به نظر من هر دو کار ناموفق بود، ولی «شاهزاده کوچولو و دون کیشوت» موفق تر انجام شد.
وی درباره شناسه های معرفی کننده تاثیرات تعزیه بر تئاتر مدرن ایران عنوان کرد: اگر این کارها را مورد مطالعه و بررسی قرار دهیم تاثیر تعزیه بر آنها کاملاً روشن است، خواه به شکل تکنیک تعزیه ، زیبایی شناسی تعزیه ، نقش تماشاچی در بازی ، موضوعات تعزیه، قهرمانان تعزیه استفاده از معرفه ها، لباس، موزیک، المان های سوگواری مانند : نوحه خوانی، زنجیر زنی و سینه زنی و شکل کارایی تعزیه که ما در خیلی از کارهای نمایشی و تلویزیونی می بینیم.
این مدرس تئاتر با اعتقاد بر اینکه تاثیرات تعزیه بر تلویزیون ایران کاملاً بارز است، ابراز داشت: این تاثیر در اثرات هنری کارگردانانی مانند محمد علی نجفی در «سربداران»، حسین فتحی در«شب دهم» ، عباس رافعی در «ظهر روز دهم» دیده می شود. در کار این هنرمندان فلسفه زیبایی شناسی تعزیه و تعزیه از نظر تاریخی، موضوعات تعزیه، پرده ها و نقاشی ها، همچنین رنگ ها و از همه مهمتر بی زمانی و همه مکانی دیده می شود.
وی اظهار داشت: تعزیه این آیین نمایشی که در مرکزیت آن شهادت امام حسین (ع) و یارانش و مصائب و سختی های آن حضرت را به نمایش می گذارد، از قدرت اجرایی بی زمانی و همه مکانی برخوردار است، می تواند در نمایش ظهر عاشورا و یا خداحافظی شهربانو زمان را ، خارج از تقویم زندگی روزمره تبدیل به عاشورا ومکان را خارج از آن تبدیل به کربلا کند، بنابراین چنین قدرتی سریال تلویزیونی «شب دهم» از ابتدای محرم تا عاشورا حوادث و اتفاقات تاریخی را هم زمان به بازی و نمایش گذاشت.
– حجت الاسلام ابوالقاسم واعظی :
ایشان هنر تعزیه را به دو بخش تکنیک و محتوا تقسیم کرد و ابراز داشت: این ستاد برای آموزش بخش تکنیک به تعزیه خوانان از اساتید مطرح تئاتر و در بحث محتوا یی از اساتید حوزه بهره می‌گیرد.
حجت الاسلام واعظی ادامه داد: از جمله دروسی که تعزیه خوانان با آن آشنا میشوند میتوان به امامت شناسی، عاشورا شناسی و مسایل اخلاقی و عرفانی اشاره کرد.
وی تاکید کرد: بنا نیست که فعالیت های ستاد تعزیه به موازات فعالیت های گروه های فعال در این زمینه چون وزارت ارشاد باشد بلکه این ستاد سعی دارد با بهره

جهت دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت jemo.ir مراجعه نمایید.

گیری از پتانسیل موجود در موقوفات گروه های مختلف، تعزیه را ساماندهی کرده و آموزش دهد.
بنابر نظر حجت الاسلام واعظی تعزیه سه تعریف تاریخی، مذهبی و هنری دارد که از لحاظ تاریخی یک نمونه آداب و رسوم و سنت تاریخی اجداد ماست. از لحاظ مذهبی نیز آیین و مراسم مذهبی، نوعی عبادت برای کسب ثواب اخروی است اما از لحاظ هنری، تئاتری کامل است که بازیگر، نور، موسیقی و موارد دیگر را دارد.
وی تعزیه را دارای 8 دوره عنوان کرد و گفت: دوران اول و ابتدایی تعزیه در عصر دیالمه است که گروهی شیعی در قرن چهار هجری بودند که خلفای بنی عباس را هم تا حدودی به زیر سلطه خود در آوردند. یکی از پادشاهان دیالمه برای اولین بار در قرن چهارم، ده روز اول محرم را تعطیل رسمی اعلام کرد و مراسم عزاداری را آغاز کرد.
وی ادامه داد: این مراسم حلقه آغازین مراسم عزاداری بود که در آن زمان به صورت سیال برگزار می‌شد و مداوم نبود. مراسمی كه کاملا ابتدایی بود و براساس ذهنیت فردی افراد، یک نوع حرکتی را برای عزاداری انجام می‌دادند.
ایشان درادامه به دوران رضاخان اشاره کرد که تعزیه از 3 جانب مورد حمله واقع شد و گفت: در آغاز حکومت رضاخان تعزیه قدغن شد که یک مخالف، حکومت عصر رضاشاه بود. مخالف دیگر، روشنفکران ایرانی بودند که تعزیه را یک حرکت قهقرایی که با موازین تمدن مطابقت ندارد، می‌دانستند و ایرج میرزا شدیدا تعزیه را می‌کوبید. سومین مخالف هم عالمان، مومنین و علمای راستین اسلامی نظیر علامه محدث نوری بودند که به خاطر تحریف های موجود، مخالفت می‌کردند. شهید مطهری هم به دلیل همین انحرافات مخالفت می‌کرد. اما تعزیه از سه جهت همچنان باید حفظ و نگهداری شود. یک زاویه این است که به لحاظ سنت و آیین نمی‌توانیم تعزیه را رها کنیم چرا که به هر حال یک جلوه از فرهنگ این دیار است و در آثار سفرنامه‌های اروپاییان مطرح شده ‌و نظیر بخشی از آثار باستانی ما است. زاویه دیگر مورد تایید، نگاه هنری و ادبی است که نمی‌توان از تعزیه گذشت و ما هزاران متن تعزیه داریم. مسئله سوم به لحاظ مذهبی است که باید تعزیه بازسازی شود.برلی نمونه در عروسی قاسم وجود نداشته و ما در تعزیه، عروسی قاسم را باید حذف کنیم و دست به قلم‌ها می‌توانند حداقل متنی نظیر شب دهم بنویسند. (خبرگزاری شبستان)
– امیرعلی میررضوی :
در ادامه امیرعلی میررضوی كارشناس ارشد علوم و ارتباطات اجتماعی بیان نمود: ارتباطات و اطلاعات ابزاری مهم برای تصمیم گیری، تعامل بین انسانی، هویت بخشی و هویت ستاندن، جهت دهی به افکار و اندیشه ها و ابزاری بر سلطه است و نقش هنرهای آیینی سنتی از جمله هنر ماندگار و اصیلی همانند تعزیه كه هنر ارتباطی اسلامی ایرانی محسوب می‌شود به دلیل عمق مطلب و تأثیرگذاری آن بر مخاطب بیش از پیش می‌تواند بر فکر و ذهن و روح و حتی جسم بیننده اثرگذار باشد و و در این میان خود تعزیه خوان هویداست كه گویی یک وسیله ارتباط جمعی زنده است. با به وجود آمدن زندگی شهری در قرن بیستم و پیدایش هنرهای تصویری و رسانه های دیداری مانند سینما و تلویزیون سلیقه مردم این سرزمین تغییر كرده و هنرهای سنتی از جمله تعزیه وادار به عقب نشینی شده و برای بقای خود شكل و محتوای هنری خود را در رسانه، سینما و تئاتر مدرن یافتند تا تعزیه نیز در سبز فایل راه خود را در هنر تئاتر و سینما جست و جو كند.
 تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
وی در ادامه افزود: تعزیه و تعزیه خوانی نمایش آیینی مذهبی ایرانیان است. هنری كه مخصوص ایرانیان و سرزمین ایران است، این هنر نه از عربستان و عراق كه خاستگاه دین مبین اسلام است به ایران آمده، نه از فرنگستان، ایران تنها كشور اسلامی است كه نمایش تعزیه را به مقیاس جهانی آفرید.
عصر حاضر به عنوان عصر ارتباطات و تبادل اطلاعات نیازمند وجود رسانه ها برای برقراری ارتباط است و در این میان نقش هنرهای آیینی و سنتی به فراموشی سپرده شده است.
با اتكا بر چنین باوری، باید به نقش هنر تعزیه كه نمونه بارز نبوغ نمایشی ایرانیان است پرداخته می شود و تلاش شود با واكاوی ظرایف، ویژگی ها و شاخص های اجرایی آن، پیوندی با هنرهای ارتباطی ایران معاصر برقرار شود.
تعزیه آیین مذهبی و سنتی ایرانیان مراسمی‌است که علاوه بر عزاداری و گریستن، آدمی ‌را به فکر وا می‌دارد که انسان چرا با همه عقل و شعور و درایت، تحت تأثیر آدم‌های جاهل قرار می‌گیرد.انعطاف این هنر منجر به تبدیل آن به زبان عمومی برای جوامع مختلف، تقویت ارتباطات، وحدت و خلاقیت شده است.
ایشان با اشاره به مطالعاتش در این مورد بیان كرد تعزیه یک نمایش نمادین و سمبلیک است که در آن نشانه های برای همگان معنای خاص خود را دارد.
شکل بازی­ها در تعزیه نمادین است.
امام خوان با نگاه به دور و حائل کردن دست­ها بر روی پیشانی کثرت لشکر اشقیاء و هیبت آنان را بیان می کند.
شمرخوان با انگشت به به دهان گذاشتن و دست روی پای نهادن حیرت و تعجب خود را به تماشاچیان و حاضران نشان می دهد.
اکسسوارها در تعزیه نمادین هستند.
تشت آب : نشانه رود فرات .
دست بریده آهنی یا چوبی : نشانه ی دست حضرت عباس.
سری از گچ یا کاغذ یا چوب که چهره­ی آن نقاشی شده : نشانه­ی سربریده­ی امام حسین (ع) است.
کفن سفید : نشانه­ی شهادت و خاکسپاری.
کاه وخاک بر سر ریختن : نشانه­ی متواضع و مأثر شدن .
عصا: نشانه­ی تجربه و عقل و دانش.
شمشیر : نشانه­ی جنگ و درگیری .
حجله : نشانه­ی عروسی و شهادت حضرت قاسم .
حیوانات نیز در نمایش تعزیه نمادین هستند.
اسبها در جنگ تعی
ین کننده و بسیار قیمتی بودند. در ایران باستان، سیاوش به معنی اسب سیاه می باشد. شبرنگ ، اسب سیاه فرنگیس را بعد از کشته شدن سیاوش به مرزها ایران می رسانند.
ذوالجناح، اسب امام حسین (ع) در نمایش تعزیه پس از شهادت امام، شهربانو را به مرزهای ایران می رساند. وظیفه­ی اسب در ایران حفاظت و همراهی با خانواده بوده است.
شتر نشانه­ی زندگی در صحرا، خشکی و کاروان است. نام زرتشت با شتر ارتباط دارد و شتر حیوانی است که در ایران باستان با زرتشت مأنوس و همراه بوده است.
در نمایش تعزیه، خانواده امام بر روی شترها در شکل یک کاروان کربلا را ترک می­ کنند که این حرکت با موسیقی همراه است. همچنین در مراسم دسته­های عزاداری، کودکان بر روی شتر دیده می­شوند که یادآور حماسه­ی کربلا است.
شیر سلطان جنگل، در ایران باستان نماد محافظت از درگذشتگان است. بدین جهت بر روی سنگ قبرها و در سردر گورستانها دیده می شود. در نمایش تعزیه، بعد از شهادت امام حسین (ع)، شیر متاثر از این شقاوت گریه کنان کاه و خاک بر روی سر خود ریخته و محافظت از جنازه ها را بر عهده می گیرد.
کبوتر نامه رسان در ایران باستان، نماد پاکی روح و آزادی است. در نمایش تعزیه پرواز کبوترها نشانه­ی شهادت است.
لباسهای اولیاء رنگ سبز و سفید دارد. سفید نشانه­ی پاکی ، همچنین از دنیا رفتن و سبز نشانه­ی سرسبزی، فراوانی و نعمت است. لباس­های اشقیاء رنگ قرمز دارد. قرمز نشانه­ی سوزندگی خورشید، قحطی، خشکی در تعزیه خونریزی و شقاوت می باشد.
وی تاكید كرد تاثیر هنر موسیقی در اجرای تعزیه با تحقیق بر روی بازیگری، مكان برگزاری نمایش، اكسسوار، تاثیر كارگردان، موسیقی و شناخت انواع و لایه های اثرگذار موسیقی در اجرای تعزیه قابل رویت و بررسی است.
با تحقیق و پژوهشی كه در آثار سینماگران و كارگردانان برجسته تتائر ایران انجام گردیده به این نتیجه رسیدیم كه نمایش تعزیه اگر چه در اثر پیدایش و رشد رسانه ها وادار به عقب نشینی گردیده است اما شكل و اجرای خود را فضای مدرنیزاسیون یافته و تاثیر آن را به نوعی در سینما و تئاتر ایران در عصر حاضر می‌ بینیم.
2- 9 – 4 – علل رکود تعزیه در جامعه امروزی ایران
در مباحثه انجام شده علل ركود ایران در جامعه امروزی ایران اینگونه تبیین شد:
– دكتر لطفی مقدم :
از هنر تعزیه استفاده صحیحی در جامعه نشده است. در حال حاضر بسیاری از رجال مذهبی كشور با اجرای تعزیه موافق نیستند، یعنی مجاز نمی دانند آقایی در نقش حضرت زینب (س) ایفای نقش كند.
در گذشته نیز همانند زمان رضاشاه به دلیل جمع شدن مردم در یک فضا و با توجه به خفقان سیاسی آن زمان اجرای این نمایش ممنوع اعلام می شد.
اشتغالات مردم، وقت آزادی را برای گذراندن و تماشای تعزیه نگذاشته است و این هنر با بی مهری روز به روز در جامعه كمرنگ می شود.
ایشان در پاسخ به سوال” فرهنگ عام « فولكلور» تا چه اندازه خود را با هنر تعزیه پیوند داده است؟” عنوان كرد:
یكی از مواد تشكیل دهنده فرهنگ عامه، همین اجرای تعزیه بوده است و به همین دلیل در هر یكی از شهرهای معروف ایران همانند اصفهان، خراسان و كاشان؛ سبك های اجرایی و نحوه برداشت از ماجرا متفاوت بوده است علی رغم اینكه پرسوناژها ثابت بوده اند. استفاده دیگری كه می توان از تعزیه كرد. سبك اجرایی ساده آن است كه با كمترین امكانات از نظر ركود و صحنه ارایی حتی بودن نیاز به یک مكان مسقف مانند سالن می توان از این سبك اجرایی استفاده كرد.
ایشان در خصوص تغییر و تحول مكان تعزیه مطالب زیر را عنوان كردند:
در گذشته ها تعزیه در خانه اشراف، تكایا و مساجد اجرا می شده است و گاهی نیز در قبرستان «گورستان ها» نیز اجرا می شده است، حتی این نوع نمایش به صورت سیال یا اصطلاحا « دسته» برگزار می شد به این طریق كه در صحنه های مختلف از تعزیه، آوردن سر مبارك امام حسین(ع) بر روی شتر به صورت نمادین نشان داده می شد. این تعزیه ها از محلی آغاز و در محلی ختم می شدند و اغلب محل ختم آن را قبرستان ها انتخاب می كردند و در آنجا تعزیه ای متناسب با روز اجرا می شد.
همچنین تغییر و تحول تعزیه از نظر دكتر لطفی اینگونه تبیین شد:
مردم برای كمك در بهتر برگزاری این نمایش حتی لباس بازیگران را از خانه های خود می آوردند، در میان تماشاچیان شربت و آب سرد توزیع می شد، مردم دایره وار و گرد به تماشای تعزیه می نگریستند.
و در پایان برگزاری تعزیه گاهی اوقات غذاهایی مانند آب گوشت، شله و پلو قیمه در میان آنان توزیع می شد.
تعزیه معمولا روزهای پایانی دهه اول محرم اجرا می شده كه هم اكنون نیز اغلب در روزهای 9 ، 10 ، 11 ماه محرم اجرا می شود اما تعزیه ظهر روز عاشورا همواره طولانی تر از روزهای دیگر است و معمولا از صبح تا بعد ازظهر عاشورا ادامه می یابد. ولی این شور و حرارت متاسفانه با گسترش رسانه های مدرن مثل سینما و تلویزیون به تدریج فروكش كرد، تا جائیكه در جامعه امروزی، به خصوص شهرهای بزرگتر تقریبا از بین رفته است.
– دکتر وثوقی :
ایشان در خصوص کم رنگ شدن استقبال مردم از تعزیه در ایران تاکید کرد: در عین حال که شاید بر اثر گرفتاری ها و مشغله های روزمره برخی هنرهای کهن و قدیمی به فراموشی سپرده شده یا کم رنگ شده است ولی گمان می کنم هنوز در بسیاری مناطق تعزیه رونق همیشگی را داراست؛ به عنوان مثال در ده نوقاب گناباد شبیه خوانی و تعزیه با بیشترین عظمت ممکن برگزار می شود و حتی نسبت به گذشته رونق بسیار یافته است اگر چه تکنولوژی نیز به آن منطقه
راه یافته است. همچنین وی پیشرفتهای تكنولوژی را عاملی غیرقابل انكار در ركود تعزیه در جامعه امروز ایران می داند. وی یادآور شد: در حال حاضر بسیاری از رجال مذهبی كشور با اجرای تعزیه موافق نیستند، یعنی مجاز نمی دانند آقایی در نقش حضرت زینب (س) ایفای نقش كند.
در گذشته نیز همانند زمان رضاشاه به دلیل جمع شدن مردم در یک فضا و با توجه به خفقان سیاسی آن زمان اجرای این نمایش ممنوع اعلام می شد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *